MAGAZIN ZA NAUKU, ISTRAŽIVANJA I OTKRIĆA
Planeta Br. 113 | NAJVEĆI INŽENJERSKI PODUHVATI
»  MENI 
 Home
 Redakcija
 Linkovi
 Kontakt
 
» BROJ 113
Planeta Br 113
Godina XX
Septembar - Oktobar 2023.
»  IZBOR IZ BROJEVA
Br. 115
Jan. 2024g
Br. 113
Sept. 2023g
Br. 114
Nov. 2023g
Br. 111
Maj 2023g
Br. 112
Jul 2023g
Br. 109
Jan. 2023g
Br. 110
Mart 2023g
Br. 107
Sept. 2022g
Br. 108
Nov. 2022g
Br. 105
Maj 2022g
Br. 106
Jul 2022g
Br. 103
Jan. 2022g
Br. 104
Mart 2022g
Br. 101
Jul 2021g
Br. 102
Okt. 2021g
Br. 99
Jan. 2021g
Br. 100
April 2021g
Br. 97
Avgust 2020g
Br. 98
Nov. 2020g
Br. 95
Mart 2020g
Br. 96
Maj 2020g
Br. 93
Nov. 2019g
Br. 94
Jan. 2020g
Br. 91
Jul 2019g
Br. 92
Sep. 2019g
Br. 89
Mart 2019g
Br. 90
Maj 2019g
Br. 87
Nov. 2018g
Br. 88
Jan. 2019g
Br. 85
Jul 2018g
Br. 86
Sep. 2018g
Br. 83
Mart 2018g
Br. 84
Maj 2018g
Br. 81
Nov. 2017g
Br. 82
Jan. 2018g
Br. 79
Jul. 2017g
Br. 80
Sep. 2017g
Br. 77
Mart. 2017g
Br. 78
Maj. 2017g
Br. 75
Septembar. 2016g
Br. 76
Januar. 2017g
Br. 73
April. 2016g
Br. 74
Jul. 2016g
Br. 71
Nov. 2015g
Br. 72
Feb. 2016g
Br. 69
Jul 2015g
Br. 70
Sept. 2015g
Br. 67
Januar 2015g
Br. 68
April. 2015g
Br. 65
Sept. 2014g
Br. 66
Nov. 2014g
Br. 63
Maj. 2014g
Br. 64
Jul. 2014g
Br. 61
Jan. 2014g
Br. 62
Mart. 2014g
Br. 59
Sept. 2013g
Br. 60
Nov. 2013g
Br. 57
Maj. 2013g
Br. 58
Juli. 2013g
Br. 55
Jan. 2013g
Br. 56
Mart. 2013g
Br. 53
Sept. 2012g
Br. 54
Nov. 2012g
Br. 51
Maj 2012g
Br. 52
Juli 2012g
Br. 49
Jan 2012g
Br. 50
Mart 2012g
Br. 47
Juli 2011g
Br. 48
Oktobar 2011g
Br. 45
Mart 2011g
Br. 46
Maj 2011g
Br. 43
Nov. 2010g
Br. 44
Jan 2011g
Br. 41
Jul 2010g
Br. 42
Sept. 2010g
Br. 39
Mart 2010g
Br. 40
Maj 2010g.
Br. 37
Nov. 2009g.
Br.38
Januar 2010g
Br. 35
Jul.2009g
Br. 36
Sept.2009g
Br. 33
Mart. 2009g.
Br. 34
Maj 2009g.
Br. 31
Nov. 2008g.
Br. 32
Jan 2009g.
Br. 29
Jun 2008g.
Br. 30
Avgust 2008g.
Br. 27
Januar 2008g
Br. 28
Mart 2008g.
Br. 25
Avgust 2007
Br. 26
Nov. 2007
Br. 23
Mart 2007.
Br. 24
Jun 2007
Br. 21
Nov. 2006.
Br. 22
Januar 2007.
Br. 19
Jul 2006.
Br. 20
Sept. 2006.
Br. 17
Mart 2006.
Br. 18
Maj 2006.
Br 15.
Oktobar 2005.
Br. 16
Januar 2006.
Br 13
April 2005g
Br. 14
Jun 2005g
Br. 11
Okt. 2004.
Br. 12
Dec. 2004.
Br 10
Br. 9
Avg 2004.
Br. 10
Sept. 2004.
Br. 7
April 2004.
Br. 8
Jun 2004.
Br. 5
Dec. 2003.
Br. 6
Feb. 2004.
Br. 3
Okt. 2003.
Br. 4
Nov. 2003.
Br. 1
Jun 2003.
Br. 2
Sept. 2003.
» Glavni naslovi

PALEONTOLOGIJA

 

Dr Gordana Jovanović

Leteći puževi iz Panonskog mora

Pteropodi i promene pola

 


Ako nas intersuju odlike drevnih mora kao što su promene nivoa, dubine, temperature ili morski putevi kojima su organizmi migrirali u druge vodene basene, dobro će nam doći nalazak fosila. Panonsko more koje bilo deo nekadašnjeg Paratetisa je primer mora sa ostacima raznih fosila, ali se malo zna o sićušnim, lepršavim životinjicama koja su ceo život provodila plivajući, a da nikada nisu dotakla morsko dno. Zahvaljujući morskim putevima kojima su se raširili na velika morska prostranstva, dospeli su i na terene Srbije i okolnih regiona. To su holoplanktonski puževi pteropodi (krilonošci, od grčkog, što znači "krilo-stopalo") koji ne liče na puževe kakve ih uvek zamišljamo. Oni su od stopala razvili par režnjeva (parapodija) nalik krilima pomoću kojih, za razliku od drugih puževa, mašu na način koji podseća na letenje. Obuhvataju dva reda (Thecostomata i Gymnosomata).

PALEONTOLOGIJA

Savremeni morski leptir Cavolinia uncinata

Thecostomata (grub prevod je “telo školjke”) su poznati pod nazivom morski leptiri, a kroz vodu se kreću slično leptirima čija krila podrhtavaju u letu. Njihove tanke krečnjačke (aragonitske) ljušturice su se sačuvale pri fosilizaciji, mada se najčešće nalaze u vidu kalupa. Thecosomata su biljojedi ili svejedi koji hranljive čestice i male organizme poput dinoflagelata, kokolitoforida, radiolarija, foraminifera i dijatomeja sakupljaju koristeći veliku sluzavu mrežu. Hranu umotaju u mrežu koju ubace u usnu duplju, a potom samelju zubnim aparatom-radulom.
Drugi red pteropoda (Gymnosomata), poznat kao morski anđeli ili goli pteropodi, je sličan morskim leptirima, ali ima manje parapodije kojima mašu da bi se kretali kroz vodu. U odrasloj fazi nemaju ljušturice, već samo u larvenoj. Iako se sporo kreću udarajući krilima jednom ili dva puta u sekundi, sposobni su da ubrzaju kada progone svoj plen. Izuzetno su mali, uglavnom manji od jednog sentimetra, a najveća savremena vrsta Clione limacina dostiže nekoliko sentimetara. To je polarna vrsta, a oni koji nastanjuju tople vode su dosta manji. Providna koža omogućava uvid u njihove unutrašnje organe, koji su ružičaste i narandžaste nijanse.

PALEONTOLOGIJA

Savremeni morski anđeo Clione limacina

Iako njihov naziv nagoveštava anđeosku prirodu, poznato je da su današnji morski anđeli grabežljivci. Neke vrste se hrane isključivo morskim leptirima; anđeli takođe imaju usta sa radulom koja je uobičajena za mekušce, kao i pipke za hvatanje plena, slično glavonošcima. Veslajući svojim „krilima“ napred-nazad, morski anđeli plivaju brzinom do 100 mm/s, što je brže od njihovog plena, morskog leptira, koji pliva brzinom do približno 50 mm/s. Dok neke vrste čekaju plen iz zasede, druge aktivno napadaju; ne prođe ni dva minuta od zapažanja plena do njegovog konzumiranja.
Pteropodiimaju sposobnost promene pola, pa tokom svog života počinju kao mužjaci, kasnije postaju ženke. Tokom mresta se oslobađa želatinasta jajna masa, a jaja slobodno plutaju do izleganja. Kao odrasli, morski anđeli su stvorenja mekog tela; ali, kada se izlegu, žive u ljušturici koju gube prvih nekoliko dana nakon izleganja.

PALEONTOLOGIJA

Mrešćenje morskog anđela

Ljušturice i fosilnih i današnjih vrsta mogu biti različitog oblika (ravne, siljaste, u obliku boce, loptaste, piramidalne) i pokazuju brzu morfološku evoluciju, zbog čega su idealni kao indeks fosili pri biostratigrafskim istraživanjima. Imaju široko horizontalno rasprostranjenje jer se transportuju morskim strujama. Jedna od glavnih prednosti korišćenja pteropoda za biostratigrafiju je ta što njihove krhke ljušture ne preživljavaju duži transport posle fosilizacije, pa se retko mogu pretaložiti iz jednog sedimenta u drugi.

PALEONTOLOGIJA

Različiti oblici ljušturica pteropoda

Morski leptiri iz Panonskog mora

Panonski basen, jedan od basena drevnog oligocensko-miocenskog mora Paratetisa, je kao i drugi baseni bio pod velikim uticajem globalnih promena nivoa mora i tektonske aktivnosti, što je rezultiralo paleogeografskim promenama i otvaranjem i zatvaranjem morskih puteva koji su predstavljali migracione rute faune između Paratetisa, Mediterana i drugih basena.
U Paratetisu, početkom donjeg miocena, pteropodi su bili rasprostranjeni na relativno malom prostoru. Vaginella austriaca je bila najtipičniji predstavnik pteropoda tokom karpata (donji miocen). Za razliku od njih, fauna drugih mekušaca je veoma bogata pa se zaključuje da su, tokom donjeg miocena, postojali uslovi životne sredine koji nisu pogodovali širenju pteropoda.

U Panonskom basenu kao i u drugim basenima Centalnog Paratetisa (središnjeg dela Paratetisa) pteropodi su bili najrasprostranjeniji tokom srednjeg miocena (badena). Njihova učestalost odgovara transgresijama (plavljenjima) mora tokom badena. Najraznovrsnija fauna pteropoda je stigla sa transgresijom mora još u ranoj badenskoj fazi. Postoje značajne razlike između pteropoda ranog, srednjeg i kasnog badena. Rane badenske skupove karakteriše nagli porast raznovrsnosti koji se javlja gotovo istovremeno u različitim basenima Centralnog Paratetisa. Vaginella austriaca je najčešći pteropod u Panonskom basenu. Nalazak zajedničkih vrsta ukazuje da su između njih postojale morske veze.

PALEONTOLOGIJA

Vaginella austriaca iz Tuzlanskog basena

Vrste mediteranskog porekla su najbrojnije. U vreme ograničene komunikacije sa susednim morskim područjima, razvilo se i nekoliko endemskih vrsta. Clio fallauxi je primer endemske vrste Centralnog Paratetisa; nikada nije bio pronađen izvan ovog basena i verovatno je evoluirao od Clio pedemontana koji je pronađen u ranom badenu Slovenije, u blizini Slovenačkog morskog koridora, a u Mediteranu se javlja od kasnog oligocena do srednjeg miocena. Pronalazak Clio faulaxi i Clio pedemontana u blizu Slovenačkog morskog koridora ukazuje da je ovaj koridor delovao kao migracioni put između Mediterana i Centralnog Paratetisa tokom ranog badena.
U srednjem badenu dolazi do značajnog smanjenja diverziteta što je posledica zahlađenja posle srednjomiocenskog klimatskog optimuma. Ostalo je samo nekoliko vrsta od bogatog ranobadenskog skupa. Vaginella austriaca koja je najtipičniji predstavnik pteropoda tokom karpata (donji miocen) i vrlo brojna u donjem badenu najverovatnije trajno nestaje iz Paratetisa. Najstariji poznati primerci potiču iz burdigala Mediteranskog mora, pa je Vaginella austriaca verovatno ušla u Paratetis pre badena, tokom karpatske transgresije koja je došla iz Mediterana preko Slovenačkog rova. Dobro su proučeni pteropodi iz donjeg i srednjeg badena jugouzapadnog oboda Panonskog basena (planina Medvednica, u Hrvatskoj): Vaginella austriaca, Clio fallauxi, Clio pedemontana.
Gornjobadenska transgresija je bila poslednje morsko plavljenje celog Paratetisa preko Slovenačkog koridora. U kasnom badenu Centralnog Paratetisa, javlja se sasvim drugačiji tip faune pteropoda, preovlađuju vrste sa spiralno savijenim ljušturicama kao što su Limacina valvatina i Limacina gramensis. Limacina valvatina je česta vrsta koja se javlja tokom celog badena, ali preovlađuje u gornjem badenu, što je fenomen dobro poznat sa drugih mesta u Paratetisu (horizont sa Limacina). Kao i Limacina gramensis, poznata je izvan Paratetisa samo iz Severnog mora (oligocen - seraval); verovatno je između njih postojala kratka veza tokom miocena. Konstatovane su u gornjem badenu Medvednice. Zabeležena je i u Istočnom Paratetisu, kao i u Severnom moru, Akvitanskom basenu i Mediteranu.

PALEONTOLOGIJA

Vaginella austriaca iz Koceljeve

Kao kanarinci u rudniku uglja

Ljušturice pteropoda mogu imati problema sa formiranjem usled zakiseljavanja okeana nastalih zbog klimatskih promena. Podložne su rastvaranju, pa su prepoznati kao bioindikatori na zakiseljavanje okeana. Zbog toga su, prema ptici kanarincu, nazvani „kanarinci u rudniku uglja”. Kanarinac usled brzog disanja i metabolizma ima izuzetno nizak prag tolerancije na ugljen- dioksid koji je prisutan u rudarskim kopovima. Kada bi kanarinac osetio ugljen-dioksid, slošilo bi mu se ili bi odmah uginuo. To je bio nekada znak da nije bezbedno ni čoveku da se spusti u okno.

Evoluciona istorija pteropoda sa problematičnim početkom

Iako je nekoliko fosila pteropoda pronađeno u starijim stenama (kreda), većina ih je poznata tek od eocena (od pre 56 miliona godina), neposredno nakon veoma brzog perioda globalnog zagrevanja (paleocensko-eocenski toplotni maksimum). To je bio vremenski period kada su se dogodile ekstremne promene u Zemljinom ciklusu ugljenika, kada je globalni prosečni porast temperature iznosio više od 5-8°. Povišen nivo CO2 je doveo do izumiranja i promena u sastavu okeanskog planktona. Globalno zagrevanje i uticaji na životnu sredinu u vezi sa tim mogli su dodatno uticati na nastanak vrsta. Osetljivost ljušturica na visoke nivoe CO2 i ranije raspoloživi fosilni nalazi, doveli su najpre do zaključka da su evoluirali tek nakon paleocensko-eocenskog toplotnog maksimuma.

PALEONTOLOGIJA

Savremena Limacina retroversa (morski leptir)

Dok se fosili morskih leptiri prilično često nalaze, morski anđeli koji imaju ljušturice samo u larvenoj fazi; teško se sačuvaju u fosilnom obliku pa rešavanje evolucije pteropoda zahteva kombinaciju molekularnih i morfoloških proučavanja. Morfologija ljušturica larve Gymnostomata poznata je za nekoliko živih vrsta, kao rezultat uzgoja u laboratoriji. Od fosilnih je sačuvano nekoliko primeraka iz kasnog oligocena i miocena Mediterana (Malta, Italija) i iz srednjeg miocena Kariba. Zagonetni primerak iz starijih eocenskih stena Teksasa verovatno predstavlja veoma rani oblik morskog anđela. Novija proučavanja 21 vrste pteropoda iz Atlantskog okeana su prikupila informacije o njihovim genetskim odnosima i njihovoj istoriji. Upoređenjem gena pteropoda sa genima blisko povezanih puževa Aplysia, otkrilo se su da su se morski leptiri i morski anđeli razišli u ranoj kredi (pre oko 139 mil. god.). To znači da su obe grupe mnogo starije nego što se ranije mislilo i da su morale preživeti prethodna zakiseljavanja okeana, kao na primer na kraju krede (pre 66 miliona godina) i tokom paleocensko-eocenskog toplotnog maksimuma (pre 56 miliona godina). Najverovatnije su morski anđeli evoluirali od onih sa ljušturom, kao specijalizovani predatori morskih leptira, tokom krede. Saznanje da su plivali u okeanima pre ovog perioda može otkriti kako su na pteropode, tokom njihove duge istorije, uticali veliki okeanski događaji uzrokovani klimatskim promenama i može nam čak pomoći da predvidimo njihovu budućnost.

 

Dr Gordana Jovanović

 



 

 

Kompletni tekstove sa slikama i prilozima potražite u magazinu
"PLANETA" - štampano izdanje ili u ON LINE prodaji Elektronskog izdanja
"Novinarnica"

 

 

 

  back   top
» Pretraži SAJT  

powered by FreeFind

»  Korisno 
Bookmark This Page
E-mail This Page
Printer Versie
Print This Page
Site map

» Pratite nas  
Pratite nas na Facebook-u Pratite nas na Twitter - u Pratite nas na Instagram-u
»  Prijatelji Planete

» UZ 100 BR. „PLANETE”

» 20 GODINA PLANETE

free counters

Flag Counter

6 digitalnih izdanja:
4,58 EUR/540,00 RSD
Uštedite čitajući digitalna izdanja 50%

Samo ovo izdanje:
1,22 EUR/144,00 RSD
Uštedite čitajući digitalno izdanje 20%

www.novinarnica.netfree counters

Čitajte na kompjuteru, tabletu ili mobilnom telefonu

» PRELISTAJTE

NOVINARNICA predlaže
Prelistajte besplatno
primerke

Planeta Br 48


Planeta Br 63


» BROJ 115
Planeta Br 115
Godina XXI
Januar - Februar 2024.

 

 

Magazin za nauku, kulturu, istraživanja i otkrića
Copyright © 2003-2024 PLANETA